Cüzdanındaki 10 liralık banknotu çevirdiysen Cahit Arf ile çoktan tanışmışsın demektir. Arf, cebir ve sayılar teorisi alanındaki çalışmalarıyla dünya matematik literatürüne adını bırakmış, Türkiye'de ise matematiğin adeta simgesi hâline gelmiş bir bilim insanı. Bu profilde onun hayatını, bilimsel katkılarını ve Türkiye'deki bilim kurumlarına etkisini kaynaklara dayanarak özetliyoruz.
Selanik'ten Paris'e: Eğitim yılları
Cahit Arf 11 Ekim 1910'da, o dönem Osmanlı topraklarında bulunan Selanik'te doğdu. TÜBİTAK'ın yayımladığı biyografi ve Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankasının banknot karakterleri sayfası yalnızca doğum yılını ve yerini veriyor; gün ve ay bilgisi St Andrews Üniversitesinin matematik tarihi arşivinde ve Türkçe Vikipedi'de yer alıyor.
TÜBİTAK biyografisine göre Arf'ın matematiğe ilgisi, ilkokulun beşinci sınıfında tanıştığı genç bir öğretmen sayesinde başladı. Ortaokul yıllarında arkadaşlarının çözemediği soruları çözmesi ailesinin ve öğretmenlerinin dikkatini çekti ve Paris'teki Saint Louis Lisesine gönderildi. Üç yıllık lise eğitimini iki yılda bitirdi.
Türkiye'ye döndükten sonra devletin Avrupa'ya yükseköğrenim için öğrenci gönderdiği sınavı kazandı ve Paris'teki École Normale Supérieure'e kaydoldu. Burada yetişen bilim insanlarının listesi oldukça kabarıktır; Arf da bu geleneğin içinden geldi.
Göttingen ve dünyaca tanınan çalışmalar
Yükseköğreniminin ardından bir süre Galatasaray Lisesinde matematik öğretmenliği yapan Arf, ardından İstanbul Üniversitesi Matematik Kürsüsüne geçti. 1937'de doktora yapmak için Almanya'daki Göttingen Üniversitesine gitti ve Helmut Hasse'nin öğrencisi oldu.
TÜBİTAK'ın aktardığına göre Arf, değişmeli olmayan sınıf cismi (non-commutative class field) konusundaki doktorasını yaklaşık bir buçuk yılda tamamladı ve tezini 1938'de bitirdi. Bu çalışmadan çıkan sonuçların bir kısmı bugün matematik literatüründe Hasse-Arf teoremi olarak anılıyor.
Doktorasından sonra bir yıl daha Göttingen'de kaldı. Bu dönemde yaptığı çalışma, literatüre Arf değişmezi (Arf invaryantı) adıyla geçti. TÜBİTAK bu çalışmayı cebirsel ve diferansiyel topolojide büyük önem taşıyan bir katkı olarak tanımlıyor. Adını taşıyan kavramlar bununla sınırlı değil: Arf halkaları ve Arf kapanışı da onun cebir alanındaki çalışmalarından doğan kavramlar arasında yer alıyor.
Akademik kariyer ve uluslararası görevler
Arf, Türkiye'ye döndükten sonra İstanbul Üniversitesinde 1943'te profesör, 1955'te ordinaryüs profesör oldu ve 1962'ye kadar burada çalıştı. Bu yıllarda bir yıl süreyle Maryland Üniversitesinde misafir profesör olarak bulundu ve Mainz Akademisinin muhabir üyeliğine seçildi.
TÜBİTAK biyografisine göre 1960'ta Çekmece Nükleer Araştırma Merkezi'nin kuruluşu için görevlendirildi. 1962'de üniversiteden ayrıldı ve yaklaşık bir yıl Robert Kolej'de ders verdi.
1964–1966 yıllarında Princeton'daki Institute for Advanced Study'de çalıştı, ardından California Üniversitesinde (Berkeley) misafir öğretim üyeliği yaptı. 1967'de Türkiye'ye dönerek Orta Doğu Teknik Üniversitesi (ODTÜ) Matematik Bölümünde çalışmaya başladı ve 1980'de buradan emekli oldu.
TÜBİTAK ve Türk bilimine katkıları
Arf, Türkiye'de bilimsel araştırmanın kurumsallaşmasında da önemli bir rol üstlendi. TÜBİTAK'ın kendi yayımladığı biyografiye göre kurumun kuruluş ve gelişmesinde büyük emeği olan Arf, 1963–1967 ve 1967–1971 yıllarında TÜBİTAK Bilim Kurulu başkanlığını yaptı. Matematiğe yaptığı köklü katkılar nedeniyle 1974'te TÜBİTAK Bilim Ödülü'ne layık görüldü.
Aldığı diğer onurlar arasında İnönü Ödülü de var. Arf, 1980'de İstanbul Teknik Üniversitesi ve Karadeniz Teknik Üniversitesinden, 1981'de ODTÜ'den onur doktorası aldı. 1993'te Türkiye Bilimler Akademisi şeref üyeliğine seçildi, 4 Şubat 1994'te de Fransa'nın Commandeur des Palmes Académiques nişanına layık bulundu.
Türk Matematik Derneği başkanlığı da yaptı. Bu görevin yılları kaynaklarda farklı veriliyor: Merkez Bankası ve St Andrews arşivi 1985–1989, Türkçe Vikipedi ise 1983–1989 diyor.
Ölümü ve bugün bıraktığı iz
Cahit Arf 26 Aralık 1997'de İstanbul'da hayatını kaybetti ve Zincirlikuyu Mezarlığına defnedildi. Merkez Bankasının E9 emisyon grubundaki 10 Türk lirası banknotlarında Arf'ın portresi yer alıyor; Türkçe Vikipedi bu banknotların 2009'dan itibaren tedavülde olduğunu belirtiyor.
Bugün Hasse-Arf teoremi, Arf değişmezi ve Arf halkaları dünyanın dört bir yanındaki matematik derslerinde ve araştırmalarında hâlâ kullanılıyor. Matematiğe meraklıysan, bu kavramlardan birinin peşine düşmek Arf'ın mirasını tanımanın en iyi yolu olabilir.