Halide Edib Adıvar, romanlarıyla edebiyat tarihine, Millî Mücadele'deki rolüyle siyasi tarihe, üniversitedeki çalışmalarıyla da akademi tarihine adını yazdırmış bir isim. Hem Türkçe hem İngilizce yazdı, kitapları farklı dillerde okundu. Bu profilde onun hayatını ve eserlerini, kaynakların ayrıştığı noktaları da belirterek özetliyoruz.
İstanbul'da geçen ilk yıllar ve eğitim
Halide Edib İstanbul'da doğdu. Doğum yılı TDV İslâm Ansiklopedisi ve Türkçe Vikipedi'de 1884, Britannica'da ise 1883 olarak veriliyor.
Üsküdar'daki Amerikan Kız Koleji'nde okudu. Türkçe Vikipedi, okuldan diploma alan ilk Müslüman Türk kadın olduğunu belirtiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre matematikçi Sâlih Zeki, Rıza Tevfik ve Şükrü Efendi gibi isimlerden de ders aldı.
1901'de hocası Sâlih Zeki ile evlendi ve bu evlilikten iki oğlu oldu. Çiftin ayrılık yılı kaynaklarda farklı geçiyor: Britannica ve Türkçe Vikipedi 1910, TDV İslâm Ansiklopedisi 1911 diyor. Halide Edib 1917'de Adnan (Abdülhak Adnan) Adıvar ile evlendi.
Yazarlığın ilk dönemi
TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 31 Mart Vakası'nın ardından 1908'de bir süre Mısır'a, oradan da İngiltere'ye gitti; 1909'da Dârülmuallimât'ta pedagoji öğretmenliği yaptı.
Edebiyat dünyasındaki ilk romanları da bu yıllara denk geliyor. Türkçe Vikipedi'nin eser listesinde Heyulâ ve Raik'in Annesi (1909), Seviyye Talip (1910) ve Handan (1912) yer alıyor. Britannica, Türkçülük düşüncesini işleyen Yeni Turan'ı (1912) öne çıkarıyor ve Halide Edib'in Türk Ocakları'nda önemli bir rol oynadığını belirtiyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi, eserlerini kadın eğitimini işleyen romanlar, Millî Mücadele dönemini anlatan anlatılar ve toplumsal romanlar olmak üzere üç grupta ele alıyor.
Millî Mücadele yılları
İzmir'in işgalinin ardından 1919'da düzenlenen Sultanahmet mitingi, Halide Edib'in en çok bilinen kamusal anlarından biri. TDV İslâm Ansiklopedisi, bu mitingde etkin biçimde yer aldığını kaydediyor.
Ardından eşiyle birlikte Anadolu'ya geçerek Kurtuluş Savaşı'na katıldı. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre hastanelerde çalıştı, gazetelere yazılar yazdı ve önce onbaşı, sonra çavuş rütbesi aldı. Türkçe Vikipedi ise başçavuşluğa kadar yükseldiğini yazıyor. Aynı kaynak, Anadolu Ajansı'nın kuruluşunda da rol oynadığını belirtiyor.
Bu dönemin izleri romanlarına da yansıdı. TDV İslâm Ansiklopedisi, Millî Mücadele dönemini anlatan eserleri arasında Ateşten Gömlek, Vurun Kahpeye, Kalp Ağrısı ve Zeyno'nun Oğlu'nu sayıyor.
Yurt dışı yılları ve Sinekli Bakkal
Halide Edib ve eşi Adnan Adıvar, siyasi anlaşmazlıklar nedeniyle 1920'lerin ortasında Türkiye'den birlikte ayrıldı. Bu dönemin başlangıç yılı kaynaklarda farklı: TDV İslâm Ansiklopedisi 1925'te ülkeden ayrıldığını ve İngiltere ile Fransa'da yaşadığını, Türkçe Vikipedi 1926–1939 arasında 14 yıl yurt dışında kaldığını yazıyor. Britannica'ya göre bu yıllarda Paris, Londra, Amerika Birleşik Devletleri ve Hindistan'da konferanslar verdi.
Bu dönemde İngilizce kitaplar da yayımladı. Britannica, anılarının 1926'da çıkan ilk cildini ve 1928 tarihli The Turkish Ordeal'ı anıyor; bu ikinci kitap Türkçede Türk'ün Ateşle İmtihanı adıyla (1962) okura ulaştı.
En tanınmış romanı Sinekli Bakkal, II. Abdülhamid dönemi İstanbul'unun toplumsal ve siyasal hayatını anlatıyor. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Halide Edib bu romanı önce 1928'de İngilizce olarak, The Clown and His Daughter adıyla yazdı; Britannica İngilizce baskının tarihini 1935 olarak veriyor. Türkçe baskının yılı TDV'de 1935, Türkçe Vikipedi'nin eser listesinde 1936 olarak geçiyor. Romanın aldığı CHP roman ödülünün yılı için de TDV 1942, Türkçe Vikipedi 1943 diyor.
Üniversite, Meclis ve son yıllar
Halide Edib 1939'da Türkiye'ye döndü. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre 1940'ta İstanbul Üniversitesi İngiliz Dili ve Edebiyatı bölümüne profesör olarak atandı ve 1950'ye kadar bu görevi sürdürdü.
1950–1954 yılları arasında İzmir milletvekili olarak Meclis'te yer aldı. TDV İslâm Ansiklopedisi onu bağımsız milletvekili olarak tanımlıyor; Türkçe Vikipedi ise Demokrat Parti listesinden bağımsız aday olarak seçildiğini belirtiyor.
Yazmayı son yıllarına kadar sürdürdü; anıları Mor Salkımlı Ev Türkçe olarak 1963'te yayımlandı. Halide Edib Adıvar 9 Ocak 1964'te İstanbul'da hayatını kaybetti ve Merkezefendi Mezarlığı'na defnedildi.
Onu tanımaya bir yerden başlamak istersen Sinekli Bakkal iyi bir kapı; Millî Mücadele yıllarını onun gözünden okumak istersen de anıları seni bekliyor.