Türkiye'de yaşayan bitki ve hayvan türlerinin ne kadar risk altında olduğunu uluslararası ölçütlerle ortaya koyan ilk kapsamlı çalışmadan ilk sonuçlar geldi. Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar (DKMP) Genel Müdürlüğü ile Doğa Koruma Merkezi'nin birlikte yürüttüğü “Türkiye Canlıları Kırmızı Listesi” çalışmasında 6 bin 800 tür değerlendirildi. Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre değerlendirilen türlerin yaklaşık yüzde 67'si tehdit kategorilerinde yer alıyor.
DKMP Genel Müdürü Kadir Çokçetin, çalışmayı geçen yıl başlattıklarını ve bunun Türkiye'de uluslararası kriterlere dayanan ilk kırmızı liste olduğunu belirtti. Liste, nesli tehlike altındaki türlerin korunmasında önceliklerin belirlenmesine rehberlik edecek.
5N1K: Haberin özeti
- Ne oldu? Türkiye'de 6 bin 800 bitki ve hayvan türü IUCN ölçütlerine göre değerlendirildi; türlerin yaklaşık yüzde 67'si tehdit kategorilerinde çıktı.
- Kim? Tarım ve Orman Bakanlığı Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü ile Doğa Koruma Merkezi; çalışmaya yaklaşık 300 akademisyen ve uzman katkı verdi.
- Nerede? Türkiye genelinde; değerlendirmeler IUCN sistemine de iletildi.
- Ne zaman? Çalışma geçen yıl başladı, ilk sonuçlar 7 Kasım 2026'da Anadolu Ajansı'na aktarıldı. Tüm canlı gruplarının 2028 sonuna kadar tamamlanması hedefleniyor.
- Nasıl? Bilimsel literatür, arazi kayıtları ve müze koleksiyonlarındaki veriler bir araya getirilerek türlerin yaşam alanı, yayılışı, popülasyon durumu ve tehditleri incelendi.
- Neden önemli? Koruma önceliklerini belirlemek, korunan alanları planlamak, tehdit altındaki türler için eylem geliştirmek ve uluslararası sözleşmelere raporlamayı desteklemek.
Hangi gruplardan kaç tür değerlendirildi?
Anadolu Ajansı'nın haberine göre ilk aşamada değerlendirilen 6 bin 800 türün gruplara göre dağılımı şöyle:
- Damarlı bitkiler: 5 bin 676 tür
- Kuşlar: 387 tür
- Kelebekler: 385 tür
- Memeliler: 174 tür
- Sürüngenler: 146 tür
- İki yaşamlılar: 32 tür
Listede açık ara en büyük payı damarlı bitkiler oluşturuyor. Çalışmada özellikle endemik ve nadir bitkiler ile kuş, kelebek, iki yaşamlı, sürüngen ve memeli gruplarında uzman ekipler görev aldı.
Tehdit altındaki türlerin dağılımı
Ajansın aktardığı verilere göre değerlendirilen türlerin yaklaşık yüzde 67'si tehdit kategorilerine giriyor. Haberde bu türlerin dağılımı yüzde 22 “kritik”, yüzde 14 “tehlikede” ve yüzde 31 “hassas” olarak veriliyor.
Bu üç başlık, IUCN Kırmızı Liste sisteminde “tehdit altında” sayılan kategorilere karşılık geliyor: kritik tehlikede (CR), tehlikede (EN) ve hassas (VU). Kritik kategorisi, tehdit kategorileri içinde bir türün yabani ortamda yok olma riskinin en yüksek olduğu düzeyi ifade ediyor. Hassas kategorisi ise bu üçlü içinde riskin görece daha düşük ama yine de ciddi olduğu türleri kapsıyor.
Nasıl hazırlandı?
Liste, Uluslararası Doğayı Koruma Birliği'nin (IUCN) kriterleri esas alınarak hazırlanıyor. Çalışmanın ilk aşamasında hızlı değerlendirmeler yapıldı. İkinci aşamada ise türler için IUCN formları hazırlanarak IUCN sistemine aktarıldı. Bu süreçte türlerin yalnızca Türkiye'deki ulusal durumu değil, bölgesel ve küresel durumu da ele alındı.
Değerlendirmede mevcut bilimsel literatür, arazi kayıtları ve müze koleksiyonlarındaki veriler bir araya getirildi. Böylece her türün yaşam alanı, yayılış alanı, popülasyon durumu ve karşı karşıya kaldığı güncel tehditler incelendi. Çalışmanın, canlı gruplarının tamamı için 2028 yılı sonuna kadar tamamlanması hedefleniyor.
“Bütün grupları kapsayan çalışma ilk defa yapıldı”
Doğa Koruma Merkezi Yönetim Kurulu Başkanı Uğur Zeydanlı, tüm canlı gruplarını kapsayan bir değerlendirmenin Türkiye'de ilk kez yapıldığını vurguladı. Zeydanlı'nın hatırlattığına göre bu alandaki önceki kapsamlı çalışma 2000 yılında bitkiler üzerine yapılmıştı.
Zeydanlı, açıklanan sonuçların bir “ön değerlendirme” olduğunu, her tür için yaklaşık 10 ila 15 sayfalık ayrıntılı belgelendirme çalışmasının sürdüğünü belirtti. Zeydanlı'nın aktardığına göre çalışmaya Türkiye'deki üniversitelerin neredeyse tamamından yaklaşık 300 akademisyen ve uzman katkı verdi. Zeydanlı, biyolojik çeşitliliğin korunmasında balıkçılık, ormancılık, tarım, enerji, madencilik ve sanayi gibi pek çok sektörün sorumluluk taşıdığına da dikkat çekti.
Liste ne işe yarayacak?
Yetkililere göre kırmızı liste; koruma önceliklerinin belirlenmesi, korunan alanların planlanması, tehdit altındaki türler için eylemlerin geliştirilmesi ve Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmeler kapsamındaki raporlamalar için temel bir kaynak olacak. Liste ayrıca biyolojik çeşitlilikteki değişimin zaman içinde izlenmesini sağlayan bir “Kırmızı Liste Endeksi”ne de altlık oluşturacak.
Kırmızı listeler, bir ülkenin doğal mirasının “sağlık raporu” gibi çalışır: Hangi türün hangi bölgede, hangi baskı nedeniyle gerilediğini görmek, sınırlı koruma kaynaklarının nereye yönlendirileceğine karar vermeyi kolaylaştırır. Düzenli aralıklarla güncellenen listeler, alınan önlemlerin işe yarayıp yaramadığını ölçmeye de imkân tanır.
Ön değerlendirme sonuçlarının ardından ayrıntılı tür belgelerinin tamamlanması ve diğer canlı gruplarının da listeye eklenmesi bekleniyor. Haberde listenin kamuoyunun erişimine hangi platformda açılacağına dair bir bilgi yer almıyor.
Sık sorulan sorular
Türkiye Canlıları Kırmızı Listesi nedir?
DKMP Genel Müdürlüğü ile Doğa Koruma Merkezi'nin IUCN ölçütlerine göre yürüttüğü, Türkiye'deki türlerin nesli tükenme riskini değerlendiren çalışmadır. Yetkililere göre uluslararası kriterlere dayanan ilk kırmızı listedir.
Kaç tür değerlendirildi?
6 bin 800 tür: 5 bin 676 damarlı bitki, 387 kuş, 385 kelebek, 174 memeli, 146 sürüngen ve 32 iki yaşamlı.
Türlerin ne kadarı tehdit altında?
Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre değerlendirilen türlerin yaklaşık yüzde 67'si tehdit kategorilerinde; dağılım yüzde 22 kritik, yüzde 14 tehlikede, yüzde 31 hassas olarak veriliyor.
Çalışma ne zaman tamamlanacak?
Canlı gruplarının tamamının değerlendirmesinin 2028 yılı sonuna kadar tamamlanması hedefleniyor.
Sonuçlar kesin mi?
Doğa Koruma Merkezi'nden Uğur Zeydanlı'ya göre açıklanan sonuçlar bir ön değerlendirme; her tür için ayrıntılı belgelendirme çalışması sürüyor.
Kaynaklar
- Anadolu Ajansı: Türkiye'nin “kırmızı listesi” nesli tehlike altındaki türlerin korunması için rehber olacak (7 Kasım 2026)
- IUCN Kırmızı Liste (resmî site)
Görsel temsilîdir: Wikimedia Commons (CC0 1.0).
