Bilim · 8 kart

Kara delikler nedir?

Işığın bile kaçamadığı kara delikler nasıl oluşur, nasıl bulunur? Sekiz kısa kartla evrenin en gizemli nesnelerini tanı.

1
1 / 8
Kara delik aslında bir delik değil
Adı seni yanıltmasın: kara delikler uzayda açılmış boşluklar değil. NASA'ya göre bunlar, çok küçük bir alana sıkışmış devasa miktarda maddedir. Madde o kadar yoğundur ki ortaya çıkan kütleçekimi her şeyi tutar; hiçbir şey, ışık bile, kaçamaz. Işık kaçamadığı için onları doğrudan göremeyiz. Kara delikler bugün çok incelenen ama hâlâ tam anlaşılamamış kozmik nesneler arasında yer alıyor.
Kaynak: NASA
2
2 / 8
Olay ufku: dönüşü olmayan sınır
Kara deliğin yüzeyi gibi düşünülen bölgeye olay ufku denir. Ama bu, Dünya'nın ya da Güneş'in yüzeyi gibi bir yüzey değil; kara deliği oluşturan tüm maddeyi içine alan bir sınır. Bu sınırın hemen altında kütleçekimi o kadar güçlüdür ki ışık bile geri dönemez. Olay ufkunun içinde maddenin neye benzediği ise bilim insanlarının hâlâ yanıt aradığı sorulardan biri.
Kaynak: NASA
3
3 / 8
Bir yıldızın ölümünden doğan kara delikler
Kütlesi Güneş'in sekiz katından fazla olan bir yıldızın yakıtı bittiğinde çekirdeği çöker ve yıldız süpernova olarak patlar. Geriye ne kalacağını yıldızın kütlesi belirler. Eşiğe yakınsa şehir büyüklüğünde, süper yoğun bir nötron yıldızı oluşur. Yaklaşık 20 Güneş kütlesi ya da daha fazlaysa çekirdek, yıldız kütleli bir kara deliğe dönüşür. Böyle doğan kara deliklerin kütlesi birkaç Güneş kütlesinden yüzlercesine kadar değişebilir.
Kaynak: NASA
4
4 / 8
Üç boy kara delik, belki de dört
Gökbilimciler kara delikleri kütlelerine göre genellikle üç gruba ayırır: yıldız kütleli, orta kütleli ve süper kütleli. Gruplar arasındaki sınırlar yaklaşıktır ve sürekli yeniden değerlendirilir. Süper kütleli olanlar Güneş'in yüz binlerce ila milyarlarca katı kütleye ulaşabilir. Kozmologlar ayrıca evrenin doğuşu sırasında oluşmuş olabilecek dördüncü bir türden, ilkel kara deliklerden şüpheleniyor; bunlar varsa bile şimdilik gözden kaçıyor olabilir.
Kaynak: NASA
5
5 / 8
Samanyolu'nun kalbindeki dev: Sagittarius A*
Samanyolu büyüklüğündeki galaksilerin çoğunun merkezinde dev bir kara delik bulunur. Bizimkinin adı Sagittarius A* ve kütlesi Güneş'in yaklaşık 4 milyon katı. Gökbilimciler, galaksimizin merkezine yakın yıldızların yörüngelerini izleyerek orada süper kütleli bir kara delik olduğunu kanıtladı. NASA'nın da hatırlattığı gibi bu keşif, 2020 Nobel Ödülü'nü kazandırdı.
Kaynak: NASA
6
6 / 8
Görünmez olanı nasıl buluyoruz?
Kara delikler ışık yaymaz ve yansıtmaz, bu yüzden teleskoplara görünmezler. Bilim insanları onları çevrelerine yaptıkları etkiden tanır. Etraflarında dönen ve X ışınları dahil birçok dalga boyunda parlayan gaz ve toz disklerine bakarlar. Yakındaki yıldızların sıra dışı yörüngelerini izlerler. Dev kütleler hızlandığında oluşan kütleçekim dalgalarını ölçerler. Bir de arkadaki ışığı büküp saptıran kütleçekimsel mercek etkisinden yararlanırlar.
Kaynak: NASA
7
7 / 8
İlk kara delik fotoğrafı: Nisan 2019
10 Nisan 2019'da Olay Ufku Teleskobu (EHT) ekibi, bir kara deliğin ilk görüntüsünü yayımladı. Hedef, M87 galaksisinin merkezindeki devdi: Dünya'dan 55 milyon ışık yılı uzakta ve kütlesi Güneş'in 6,5 milyar katı. Görüntüde ortası karanlık, parlak bir halka var; o karanlık bölge kara deliğin gölgesi. EHT, dünyanın farklı yerlerindeki radyo teleskoplarını birleştirerek Dünya boyutunda sanal bir teleskop gibi çalışıyor.
Kaynak: ESO
8
8 / 8
Kozmik elektrik süpürgesi değil
Kara deliklerin etraftaki her şeyi emdiği sanılır ama NASA bu fikri düzeltiyor: yeterince uzaktan bakıldığında kütleçekimleri, aynı kütledeki herhangi bir cisminkiyle aynıdır. Güneş'in yerine aynı kütlede bir kara delik koysaydık Güneş Sistemi çok soğurdu ama gezegenler yörüngelerinde dönmeye devam ederdi. Kara delikler başka evrenlere açılan kapılar ya da uzayda kestirme yollar da değildir.
Kaynak: NASA