Sahra Çölü'nde 2022'de bulunan pembemsi renkli bir taşın, Kızıl Gezegen'in bilinen en eski parçalarından biri olduğu ortaya çıktı. NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'nın (JPL) 29 Ekim 2026'da yaptığı açıklamaya göre Teghaza 001 adı verilen göktaşı, Mars'ta 4,1 milyar yıldan daha önce oluşmuş bir kabuk parçası. Göktaşının ilk ayrıntılı tanımını içeren makale Science dergisinde yayımlandı. Araştırmacılar, kayanın Mars'ın erken dönemindeki su döngüsü ve kabuğun nasıl oluştuğu hakkında daha önce elde edilemeyen bilgiler sunduğunu söylüyor.
5N1K: Haberin özeti
- Ne oldu? Mali'de bulunan Teghaza 001 adlı Mars göktaşının 4,1 milyar yıldan daha eski olduğu belirlendi; ilk kapsamlı tanımı Science dergisinde yayımlandı.
- Kim? Baş yazarı NASA JPL'den Yang Liu olan, NASA destekli bir araştırma ekibi; Caltech'ten Francois Tissot ve NASA Ames'ten Lee Saper da yazarlar arasında.
- Nerede? Göktaşı 2022'de Sahra Çölü'nde, Mali'deki Teghaza tuz düzlüğünde bulundu; Mars'ta güney yarımküredeki kraterli yüksek alanlardan gelmiş olabileceği düşünülüyor.
- Ne zaman? Makale 29 Ekim 2026 Perşembe günü yayımlandı; göktaşının suyla ilgili ayrı bir makalesi haziranda Science Advances'te çıkmıştı.
- Nasıl? Kayadaki zirkon kristalleri ve tek tek mineral taneleri üzerinde yapılan yerinde rubidyum-stronsiyum yaşlandırmasıyla.
- Neden önemli? Teghaza 001, Mars'ın daha önce hiç örneği bulunmayan bir kabuk bölgesinden geliyor ve gezegenin genç dönemindeki su-kaya etkileşimine ışık tutuyor.
Yaklaşık 800 gramlık pembe bir taş
JPL'nin açıklamasına göre göktaşı bulunduğunda kimse ne kadar yaşlı olduğunu ya da nereden geldiğini bilmiyordu. Yaklaşık 800 gram ağırlığındaki taş, adını keşfedildiği Mali'deki Teghaza tuz düzlüğünden aldı. Teghaza 001, Dünya'da tespit edilmiş yaklaşık 435 Mars göktaşından biri. Ancak NASA destekli bilim insanları minerallerini yaşlandırana kadar, elde tutulan taşın Mars'ın bu kadar eski bir dönemine ait olduğu anlaşılmadı.
Taşın Mars kökenli olduğunu ilk olarak New Mexico Üniversitesi'ndeki araştırmacılar, oksijen izotoplarına bakarak belirlemişti. Oksijen izotopları, farklı gök cisimlerinin bir tür jeokimyasal parmak izi işlevi görüyor. Bu ilk incelemede taş, Mars'tan gelen göktaşları arasında en yaygın sınıf olan shergottit grubuna benzetilmişti.
Neredeyse geri çevrilen bir inceleme
Makalenin baş yazarı, JPL'den gezegen örnekleri uzmanı Yang Liu. JPL'nin aktardığına göre Liu'dan göktaşına bakması ilk istendiğinde, daha önce pek çok shergottit incelediği için bu teklifi neredeyse geri çeviriyordu. Yine de örneğe bir göz atmaya karar verdi ve daha önce görmediği alışılmadık dokular ve mineraller fark etti.
Liu ve ekibi, taşın içinde zirkon kristalleri buldu. Zirkonlar, bir kayanın ne zaman oluştuğuna dair ipuçlarını saklayan ve jeologların hassas yaş tayini için kullandığı mineraller. Ayrıntılı analizler hem kayanın oluşum zamanını hem de suyla değişime uğraması gibi sonraki olayların zamanını ortaya koydu. Liu'nun açıklamadaki ifadesiyle ekip, ancak yakından bakmaya başladıktan sonra bu göktaşının gerçekten benzersiz olduğunu fark etti. Liu, makaleyi değerlendiren hakemlerden birinin taşı “Mars için bir Rosetta Taşı” olarak nitelediğini de aktardı.
Tırnaktan küçük bir parçayla yaş tayini
Çalışmada kullanılan yöntem de dikkat çekiyor. Caltech'ten ortak yazar Francois Tissot'nun ekibinin geliştirdiği yerinde (in-situ) rubidyum-stronsiyum yaşlandırması, örneğin tamamen çözülüp analiz edildiği klasik yöntemlerden farklı olarak, tırnaktan daha küçük bir parça üzerinde tek tek mineral tanelerini inceliyor. JPL'ye göre bu teknik hem çok hassas ve hızlı, hem de Mars göktaşları gibi nadir örneklerin gelecekteki çalışmalar için korunmasını sağlıyor. Tissot, bu tür yaşlandırmayı yapabilen dünyadaki çok az laboratuvardan biri olduklarını ve bu kadar eski bir Mars göktaşını tarihlendiren ilk ekip olduklarını belirtti; amaçlarının ileride başka gezegenlerden, uydulardan ve asteroitlerden getirilecek örneklerin tarihlendirilmesine de yol açmak olduğunu söyledi.
Sonuçlar geldiğinde Liu'nun şaşırdığı aktarılıyor: Kaya, yaklaşık 4,1 milyar yıl önce Mars'taki su tarafından değişikliğe uğratılmıştı. Bu da taşın kendisinin daha da önce oluştuğu anlamına geliyor. Oksijen izotopları, doku ve minerallerin kimyasındaki ipuçları, erken Mars'ta çok daha hareketli bir su döngüsüne işaret ediyor.
Mars'ın hiç örneği olmayan bir bölgesinden
JPL, Teghaza 001'i diğer Mars göktaşlarından ayıran özelliğin dokusu, yaşı ve volkanik kökenli (magmatik) minerallerinin benzersizliği olduğunu vurguluyor. Taş, Dünya'da bulunan en eski üç Mars göktaşından biri. Diğerlerinden ALH84001, Teghaza 001'e benzer yaşta olmakla birlikte neredeyse tamamen tek bir mineralden oluşuyor. “Kara Güzel” (Black Beauty) lakaplı diğer göktaşının ise yaklaşık 2,1 milyar yıl önce oluştuğu ve küçük volkanik kaya parçalarından meydana geldiği belirtiliyor.
Teghaza 001 ise soğuyan magmadan oluşan kabuğun, daha sonra yeraltı suyu tarafından nasıl değiştirildiğini anlatan bir mineral karışımına sahip. Bu mineral yapı, NASA'nın Mars Keşif Yörünge Aracı'nın (MRO) gezegenin kraterlerle dolu güney yüksek alanlarında gözlemlediği yapıyla örtüşüyor. Göktaşının Mars'ta tam olarak nereden koptuğu hiçbir zaman kesin olarak bilinemeyecek; ancak makale, taşın mineral ve kimyasal yapısına uyan 13 olası bölge belirledi.
Makalenin ikinci yazarı, araştırmayı JPL'de doktora sonrası araştırmacıyken yürüten ve şu anda NASA Ames Araştırma Merkezi'nde çalışan Lee Saper, bunun Mars'ın daha önce hiç örneği olmayan bir bölgesinden gelen ilk kabuk parçası olduğunu söyledi. Saper'e göre taş, su ile kaya arasındaki etkileşimlerin ve belki de su kaybetmekte olan Mars atmosferinin izini taşıyor.
Göktaşları Mars'tan Dünya'ya nasıl ulaşıyor?
Dünya'da bulunan Mars göktaşları birbirinden farklı olsa da ortak bir geçmişe sahip: Hepsi bir çarpışmayla Kızıl Gezegen'in yüzeyinden fırlatılmış, uzun bir yolculuğun ardından Dünya'ya düşmüş. Göktaşları genellikle çöllerde ya da karla kaplı düzlüklerde, çevrelerindeki yalın arazide göze çarptıkları için toplayıcılar tarafından bulunuyor. Bilim insanları bir göktaşının Mars kökenli olduğunu, mineral ve kimyasal bileşimini Viking iniş araçları ile Curiosity ve Perseverance gezginleri gibi NASA görevlerinin topladığı verilerle karşılaştırarak doğruluyor.
Araştırmacılar bu yılki makalelerin yalnızca bir başlangıç olduğunu vurguluyor. Liu, bilim camiasının Teghaza 001'den daha neler öğrenebileceğini görmek için sabırsızlandıklarını belirterek “Henüz yüzeyini kazıdık” dedi.
Sık sorulan sorular
Teghaza 001 nedir?
2022'de Sahra Çölü'nde, Mali'deki Teghaza tuz düzlüğünde bulunan, yaklaşık 800 gramlık, Mars kökenli bir göktaşıdır.
Göktaşı kaç yaşında?
JPL'ye göre kaya yaklaşık 4,1 milyar yıl önce Mars'taki suyla değişime uğramış; yani oluşumu bundan da eskidir.
Araştırma nerede yayımlandı?
Göktaşının ilk kapsamlı tanımı 29 Ekim 2026'da Science dergisinde yayımlandı. Su içeriğine dair ayrı bir makale haziranda Science Advances'te çıkmıştı.
Neden önemli?
Teghaza 001, Mars'ın daha önce örneği olmayan bir kabuk bölgesini temsil ediyor ve erken Mars'taki su-kaya etkileşimine dair ipuçları taşıyor.
Dünya'da kaç Mars göktaşı var?
JPL'nin açıklamasına göre Teghaza 001, Kızıl Gezegen'den gelen yaklaşık 435 göktaşından biri.
Kaynaklar
- NASA JPL: NASA-funded Study Details One of Oldest Mars Meteorites Ever Found (29 Ekim 2026)
- Anadolu Ajansı: Mali'deki Mars göktaşının 4,1 milyar yıldan daha eski olduğu belirlendi (30 Ekim 2026)
Görsel temsilîdir: Wikimedia Commons (Kamu malı (Public domain, NASA)).
